Fosfor jest naturalnym i potrzebnym składnikiem diety. Bierze udział w budowie kości, magazynowaniu energii i prawidłowym funkcjonowaniu komórek. Zdrowy organizm potrafi stosunkowo precyzyjnie regulować jego ilość: część fosforu wykorzystuje, a jego nadmiar usuwa przede wszystkim przez nerki.
Sytuacja zaczyna się zmieniać, gdy sprawność nerek ulega osłabieniu. Zmniejszona zdolność usuwania fosforu może uruchamiać szereg mechanizmów kompensacyjnych, które przez pewien czas pomagają utrzymywać jego stężenie we krwi w pozornie prawidłowym zakresie. Nie oznacza to jednak, że gospodarka fosforowa nadal działa bez obciążenia.
Dlatego u psów i kotów z przewlekłą chorobą nerek fosfor nie jest jedynie kolejną wartością na wydruku wyników. Jest jednym z najważniejszych elementów, które należy uwzględniać podczas planowania diety, kontroli laboratoryjnych i dalszego postępowania.
Mówiąc o ograniczaniu fosforu, łatwo dojść do błędnego wniosku, że jest on dla organizmu szkodliwy. Tymczasem fosfor jest pierwiastkiem niezbędnym do życia.
Znajduje się przede wszystkim w kościach i zębach, ale uczestniczy również w:
Problemem nie jest więc sama obecność fosforu w diecie, lecz sytuacja, w której jego ilość przestaje być właściwie dopasowana do możliwości organizmu.
Zdrowe nerki potrafią zwiększać wydalanie fosforu wraz z moczem, jeżeli jest go więcej, niż organizm aktualnie potrzebuje. Przy ograniczonej liczbie sprawnych nefronów mechanizm ten staje się coraz mniej wydajny.
Fosfor trafiający do organizmu wraz z pożywieniem jest częściowo wchłaniany w przewodzie pokarmowym. Następnie krąży we krwi i może być wykorzystywany przez tkanki, odkładany w kościach albo wydalany przez nerki.
Nerki filtrują krew i decydują, jaka część fosforu zostanie ponownie wchłonięta, a jaka usunięta z moczem. W regulacji tego procesu uczestniczą między innymi parathormon, aktywna postać witaminy D oraz hormon nazywany FGF23.
Najprościej można powiedzieć, że jest to system kilku współpracujących ze sobą sygnałów. Gdy organizm rozpoznaje, że fosforu jest za dużo, zwiększa jego wydalanie i ogranicza dalsze wchłanianie.
Dopóki nerki zachowują odpowiednią sprawność, układ ten potrafi utrzymywać stabilną równowagę. Kiedy liczba prawidłowo funkcjonujących nefronów się zmniejsza, pozostałe muszą wykonywać coraz większą pracę.
W przewlekłej chorobie nerek zmniejsza się zdolność organizmu do usuwania fosforu. Początkowo jego stężenie we krwi może nadal pozostawać w granicach laboratoryjnej normy, ponieważ organizm zwiększa wydzielanie hormonów, które pobudzają pozostałe nefrony do intensywniejszego wydalania fosforu.
Jednym z pierwszych elementów tego mechanizmu może być wzrost FGF23. Hormon ten pomaga ograniczyć ilość fosforu poprzez zmniejszenie jego zwrotnego wchłaniania w nerkach oraz wpływ na aktywację witaminy D. U kotów z przewlekłą chorobą nerek podwyższony poziom FGF23 może pojawiać się jeszcze przed wyraźnym wzrostem fosforu we krwi.
Oznacza to, że prawidłowy wynik fosforu nie zawsze jest równoznaczny z całkowicie prawidłową gospodarką fosforową. Organizm może już zużywać swoje mechanizmy kompensacyjne, aby utrzymać ten wynik na dotychczasowym poziomie.
Właśnie dlatego interpretacja fosforu powinna uwzględniać nie tylko zakres referencyjny laboratorium, lecz również:
Gdy nerki nie są już w stanie wystarczająco skutecznie usuwać fosforu, jego stężenie we krwi zaczyna wzrastać. Jednocześnie nasilają się zaburzenia związane z FGF23, witaminą D i parathormonem.
Może rozwinąć się tak zwana wtórna nadczynność przytarczyc pochodzenia nerkowego. Przytarczyce produkują wówczas więcej parathormonu, próbując utrzymać odpowiednie proporcje pomiędzy wapniem a fosforem.
Początkowo jest to reakcja przystosowawcza. Jeżeli jednak trwa długo, może prowadzić do dalszych zaburzeń gospodarki mineralnej, wpływać na kości oraz zwiększać ryzyko odkładania się związków wapniowo-fosforanowych w tkankach miękkich.
Cały zespół tych zmian określa się jako zaburzenia mineralne i kostne związane z przewlekłą chorobą nerek. Oficjalne materiały International Renal Interest Society wskazują, że zmniejszona zdolność wydalania fosforu jest jednym z podstawowych mechanizmów prowadzących do tych nieprawidłowości.
Nie oznacza to, że u każdego psa lub kota z podwyższonym fosforem natychmiast wystąpią wszystkie opisane konsekwencje. Pokazuje jednak, dlaczego kontrola fosforu jest traktowana jako ważny element długoterminowej opieki nad pacjentem nerkowym.
Badania obserwacyjne u kotów wskazują, że wyższe stężenie fosforu może wiązać się z krótszym czasem przeżycia. W jednym z badań dotyczących czynników prognostycznych u kotów z przewlekłą chorobą nerek podwyższone stężenie fosforu należało do parametrów związanych z mniej korzystnym rokowaniem. Pełny opis badania znajduje się w bazie PubMed.
Nie należy jednak interpretować pojedynczego wyniku w oderwaniu od pozostałych danych. Wysoki fosfor może występować między innymi przy bardziej zaawansowanym ograniczeniu filtracji nerkowej, dlatego zawsze trzeba oceniać go razem z pozostałymi parametrami i stanem klinicznym zwierzęcia.
W praktyce większe znaczenie niż jeden pomiar ma często kierunek zmian: czy fosfor utrzymuje się stabilnie, stopniowo rośnie, czy obniża się po wprowadzeniu odpowiedniego postępowania.
Dieta renalna nie polega wyłącznie na zmniejszeniu ilości białka. Jest to żywienie stworzone z myślą o kilku problemach, które mogą towarzyszyć ograniczonej funkcji nerek.
Jedną z jej podstawowych cech jest kontrolowana zawartość fosforu. Mniejsza ilość fosforu w pożywieniu oznacza, że mniej tego pierwiastka trafia do przewodu pokarmowego i może zostać wchłonięte do krwi.
Badania kliniczne prowadzone zarówno u kotów, jak i u psów wskazują na korzyści wynikające ze stosowania odpowiednio przygotowanych diet nerkowych. U kotów żywionych dietą weterynaryjną obserwowano dłuższy czas przeżycia w porównaniu z kotami, które nie otrzymywały takiej diety. Wyniki badania można znaleźć w publikacji „Survival of cats with naturally occurring chronic renal failure”.
W innym kontrolowanym badaniu koty z przewlekłą chorobą nerek otrzymujące dietę renalną rzadziej doświadczały epizodów mocznicowych i zgonów związanych z chorobą nerek niż koty karmione standardową dietą bytową.
Podobne korzyści oceniano również u psów. Randomizowane badanie kliniczne wykazało przewagę diety przeznaczonej dla psów z niewydolnością nerek nad standardową karmą bytową w ograniczaniu kryzysów mocznicowych i śmiertelności. Publikacja jest dostępna w bazie PubMed.
Trzeba przy tym pamiętać, że dieta nerkowa różni się od standardowej karmy również zawartością innych składników. Korzystnego działania całej diety nie można więc przypisywać wyłącznie jednemu elementowi. Kontrola fosforu pozostaje jednak jednym z jej najważniejszych założeń.
Nie. Celem nie jest maksymalne ograniczenie fosforu bez względu na stan pacjenta.
Fosfor jest składnikiem niezbędnym, dlatego jego podaż musi pozostać wystarczająca do pokrycia potrzeb organizmu. Zbyt daleko idące ograniczenie, nieprawidłowe zbilansowanie domowej diety albo samodzielne stosowanie kilku preparatów wiążących fosfor może doprowadzić do zaburzeń mineralnych.
U części kotów po wprowadzeniu silniej ograniczonej diety renalnej może również wzrosnąć poziom wapnia. Z tego powodu aktualne zalecenia IRIS podkreślają potrzebę indywidualnego dopasowania postępowania i seryjnego monitorowania pacjenta.
Dobra dieta nerkowa nie powinna być oceniana wyłącznie na podstawie możliwie najniższej zawartości fosforu. Liczy się cały jej skład, wartość energetyczna, jakość białka, smakowitość oraz to, czy zwierzę rzeczywiście zjada odpowiednią ilość pokarmu.
Szczególnie u kotów utrzymanie apetytu i masy mięśniowej ma bardzo duże znaczenie. Karma o idealnym składzie nie przyniesie korzyści, jeżeli pacjent będzie jej konsekwentnie odmawiał.
Jeżeli odpowiednia dieta nie pozwala utrzymać fosforu na poziomie ustalonym dla danego pacjenta, lekarz weterynarii może rozważyć zastosowanie substancji wiążących fosfor w przewodzie pokarmowym.
Ich zadaniem nie jest usuwanie fosforu z krwi ani bezpośrednie poprawianie filtracji nerkowej. Działają w świetle przewodu pokarmowego, łącząc się z fosforem znajdującym się w pokarmie i ograniczając jego wchłanianie.
Z tego powodu preparaty tego rodzaju powinny być podawane razem z posiłkiem albo bezpośrednio w jego okolicy — zgodnie z zaleceniem lekarza i instrukcją konkretnego produktu.
Ich zastosowanie musi uwzględniać:
Nie należy traktować preparatu wiążącego fosfor jako zamiennika prawidłowo dobranej diety. Jest on jednym z elementów postępowania stosowanym wtedy, gdy ograniczenie fosforu w pożywieniu okazuje się niewystarczające albo pełne przejście na dietę renalną nie jest możliwe.
Przejdź do sklepu Pro Salute i wybierz preparat będący uzupełnieniem codziennej opieki nad nerkami, układem moczowym i równowagą organizmu.
