Nerki kojarzą się przede wszystkim z filtrowaniem krwi i produkcją moczu. Są to ich bardzo ważne zadania, ale nie wyjaśniają całej roli tego narządu. Nerki uczestniczą także w regulacji nawodnienia, ciśnienia tętniczego, stężenia elektrolitów, równowagi kwasowo-zasadowej, gospodarki mineralnej oraz produkcji czerwonych krwinek.
Z tego powodu osłabienie funkcji nerek nie pozostaje problemem ograniczonym wyłącznie do układu moczowego. Zmiany mogą być widoczne w pracy serca i naczyń, przewodu pokarmowego, kości, mięśni, układu nerwowego oraz układu krwiotwórczego.
Określenie „oś nerka–organizm” pomaga opisać te wzajemne zależności. Nie jest nazwą jednego narządu ani odrębnym rozpoznaniem chorobowym. To sposób patrzenia na nerki jako część większej sieci, w której zmiany w jednym miejscu wpływają na pozostałe układy.
Nerki wpływają na funkcjonowanie całego organizmu, ale jednocześnie są zależne od jego ogólnego stanu.
Jeżeli filtracja nerkowa się zmniejsza, we krwi mogą gromadzić się związki, które w prawidłowych warunkach byłyby usuwane z moczem. Mogą też pojawić się zaburzenia nawodnienia, ciśnienia, poziomu fosforu, potasu albo równowagi kwasowo-zasadowej.
Z drugiej strony na nerki wpływają między innymi:
Właśnie dlatego aktualne zalecenia International Renal Interest Society nie opierają oceny przewlekłej choroby nerek wyłącznie na kreatyninie. Uwzględniają również SDMA, badanie moczu, białkomocz, ciśnienie tętnicze, stan odżywienia i powikłania występujące poza samymi nerkami.
Każdego dnia organizm otrzymuje wodę, składniki mineralne, białko i energię. W wyniku metabolizmu powstają również związki, które muszą zostać przetworzone albo usunięte.
Nerki nie działają jak prosty filtr przepuszczający wszystko w jednakowym stopniu. Regulują, które substancje powinny zostać wydalone, a które ponownie zatrzymane w organizmie.
Uczestniczą między innymi w kontrolowaniu:
Gdy liczba sprawnych nefronów się zmniejsza, pozostałe struktury przez pewien czas zwiększają swoją aktywność. Dzięki temu wyniki mogą pozostawać względnie stabilne mimo rozwijających się zmian. Z czasem możliwości kompensacyjne mogą jednak stawać się niewystarczające, dlatego ważniejszy od pojedynczego pomiaru jest kierunek zmian obserwowany podczas kolejnych kontroli.
Aby nerki mogły filtrować krew, potrzebują odpowiedniego przepływu i ciśnienia. Serce oraz naczynia dostarczają im krew, a nerki pomagają regulować objętość płynów i ciśnienie tętnicze.
Powiązanie to działa w obu kierunkach:
W medycynie weterynaryjnej zależności te określa się jako oś sercowo-nerkową lub zaburzenia sercowo-nerkowe. Dostępne dowody nie pozwalają jeszcze opisać każdego mechanizmu równie dokładnie jak w medycynie człowieka, ale ich znaczenie u psów i kotów jest coraz lepiej rozpoznawane. Opisuje je między innymi przegląd „Cardiovascular–renal axis disorders in the domestic dog and cat”.
Nadciśnienie może przez długi czas nie powodować łatwo zauważalnych objawów. Jednocześnie zbyt wysokie ciśnienie może uszkadzać narządy zawierające dużą liczbę drobnych naczyń, przede wszystkim oczy, mózg, serce i nerki.
U kota jednym z pierwszych zauważalnych sygnałów może być nagłe pogorszenie wzroku związane ze zmianami w siatkówce. Mogą również pojawić się zaburzenia neurologiczne, zmiany w sercu albo dalsze pogorszenie funkcji nerek.
Przewlekła choroba nerek i nadciśnienie często występują razem, dlatego pomiar ciśnienia jest elementem oceny pacjenta nerkowego, a nie badaniem zarezerwowanym wyłącznie dla zwierząt z chorobą serca. Aktualne rekomendacje IRIS dążą do ograniczania ryzyka pozanerkowego uszkodzenia narządów, w tym zmian okulistycznych, neurologicznych i sercowych.
Nerki pełnią również funkcję hormonalną. Produkują erytropoetynę — hormon przekazujący szpikowi kostnemu sygnał do wytwarzania czerwonych krwinek.
Wraz z postępem przewlekłej choroby nerek produkcja erytropoetyny może stawać się niewystarczająca. Może wtedy rozwinąć się anemia, czyli zmniejszenie liczby czerwonych krwinek lub stężenia hemoglobiny.
Anemia nerkowa zwykle nie ma tylko jednej przyczyny. Znaczenie mogą mieć również:
U zwierzęcia mogą pojawić się osłabienie, mniejsza aktywność, bladość błon śluzowych, szybsze męczenie się oraz pogorszenie apetytu. Nie są to objawy charakterystyczne wyłącznie dla anemii, dlatego podstawą oceny pozostaje morfologia wraz z pozostałymi badaniami. Szczegółowe zależności opisuje opracowanie IRIS dotyczące anemii u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek.
Gospodarka mineralna nie jest kontrolowana wyłącznie przez kości. Uczestniczą w niej nerki, jelita, przytarczyce oraz hormony takie jak FGF23, parathormon i aktywna postać witaminy D.
Gdy nerki mają coraz większą trudność z wydalaniem fosforu, organizm uruchamia mechanizmy kompensacyjne. Zwiększona produkcja FGF23 i parathormonu może przez pewien czas pomagać utrzymać fosfor we krwi w zakresie laboratoryjnym.
Mechanizmy te wpływają jednak również na:
Oznacza to, że wynik fosforu nie dotyczy wyłącznie nerek. Jest częścią szerszej osi nerka–kość–przytarczyce–jelita. U kotów wzrost FGF23 może pojawiać się wcześniej niż wyraźne przekroczenie laboratoryjnej normy fosforu, co pokazuje, że organizm może być już obciążony mimo pozornie prawidłowego wyniku. Zależności te opisano w weterynaryjnym przeglądzie dotyczącym FGF23 i gospodarki fosforowej u kota.
W przewodzie pokarmowym żyją mikroorganizmy rozkładające składniki, które nie zostały wcześniej strawione i wchłonięte. W czasie tych przemian powstają zarówno związki korzystne, jak i metabolity, które po wchłonięciu muszą zostać przetworzone lub usunięte z organizmu.
Niektóre metabolity pochodzenia jelitowego, między innymi siarczan indoksylu i siarczan p-krezylu, są określane jako toksyny mocznicowe. U zdrowego zwierzęcia nerki uczestniczą w ich usuwaniu. Gdy filtracja i wydzielanie kanalikowe są ograniczone, związki te mogą gromadzić się we krwi.
Jednocześnie przewlekła choroba nerek może zmieniać środowisko przewodu pokarmowego i skład mikrobiomu. Powstaje więc zależność dwukierunkowa:
jelita wytwarzają metabolity obciążające organizm, a osłabiona praca nerek utrudnia ich usuwanie.
W badaniu kotów z przewlekłą chorobą nerek wykazano mniejszą różnorodność mikrobiomu kałowego oraz wyższe stężenie siarczanu indoksylu. Z kolei weterynaryjny przegląd osi jelito–nerka podkreśla, że jest to rozwijający się obszar badań, który nie powinien być sprowadzany do twierdzenia, że pojedynczy probiotyk „oczyszcza krew” lub zastępuje leczenie nerek.
Wraz z pogarszaniem się funkcji nerek we krwi może wzrastać ilość produktów przemiany materii. Zaburzenia nawodnienia, równowagi kwasowo-zasadowej, elektrolitów i gospodarki mocznicowej mogą wpływać na przewód pokarmowy oraz ośrodek apetytu.
U psa lub kota mogą pojawić się:
Brak apetytu nie powinien być automatycznie uznawany za naturalny i nieunikniony etap choroby. Może wynikać również z bólu, chorób jamy ustnej, zapalenia trzustki, działania leków, infekcji albo innych problemów wymagających oddzielnego postępowania. Zalecenia IRIS uwzględniają ocenę i leczenie nudności, wymiotów, utraty apetytu oraz pogorszenia stanu odżywienia jako istotną część opieki nad pacjentem z CKD.
Przejdź do sklepu Pro Salute i wybierz preparat będący uzupełnieniem codziennej opieki nad nerkami, układem moczowym i równowagą organizmu.